Ustawa nowelizująca Kodeks karny wykonawczy wejdzie w życie z dniem 1 stycznia 2023 r., ale niektóre z jej przepisów weszły w życie już w dniu 17 września 2022 r.

Nowe przepisy diametralnie zmieniły uprawnienia osób tymczasowo aresztowanych do korzystania z aparatów telefonicznych wprowadzając istotne ograniczenia w tym zakresie. Od 17 września 2022 r. tymczasowo aresztowany może korzystać z aparatu telefonicznego do kontaktu z obrońcą co najmniej raz w tygodniu w terminach określonych w porządku wewnętrznym obowiązującym w areszcie śledczym. Istnieje co prawda możliwość udzielenia przez dyrektora aresztu śledczego zgody na kontakt poza terminami ustalonymi w porządku wewnętrznym, ale jedynie w szczególnie uzasadnionych wypadkach. Sytuacja taka może być związana jedynie z wyznaczonymi terminami czynności procesowych wskazującymi na konieczność niezwłocznego skorzystania z aparatu telefonicznego.

Do tej pory Kodeks karny wykonawczy nie regulował minimalnej ilości kontaktów telefonicznych przysługujących tymczasowo aresztowanemu, lecz w praktyce wielu jednostek osadzeni mieli taką możliwość o wiele częściej niż raz w tygodniu, nawet codziennie.

Obecne brzmienie ustawy uprawnia zatem tymczasowo aresztowanych do wykonania jednego telefonu tygodniowo. Areszt śledczy może zwiększyć liczbę tych kontaktów w porządku wewnętrznym, ale zależy to jedynie od decyzji podjętej autonomicznie przez każdą jednostkę. W ramach tego uprawnienia osadzony może skontaktować się jedynie z podmiotami wskazanymi w art. 217c § 1a k.k.w., m.in. z obrońcą. Przepis ten nie uprawnia do kontaktu telefonicznego z osobą najbliższą.

Od dnia 17 września 2022 r. tymczasowo aresztowany może skontaktować się telefonicznie z inną osobą niż obrońca tylko „w szczególnie uzasadnionych wypadkach, zwłaszcza gdy bezpośredni kontakt jest niemożliwy lub szczególnie utrudniony, lub gdy wynika to z nagłej sytuacji życiowej”. W takiej sytuacji, zamiast telefonu do obrońcy, osadzony może zadzwonić do innej osoby w terminie wyznaczonym do kontaktu z obrońcą. Co do zasady, każdorazowe wykonanie takiego telefonu wymaga zgody organu, do którego dyspozycji tymczasowo aresztowany pozostaje. Organ może jednak wydać zgodę na wielokrotny kontakt telefoniczny. Organ wydaje zarządzenie o odmowie wyrażenia zgody, jeżeli nie zachodzi szczególnie uzasadniony wypadek albo jeżeli zachodzi uzasadniona obawa, że zgoda zostanie wykorzystana w celu bezprawnego utrudniania postępowania karnego lub do popełnienia przestępstwa, w szczególności podżegania do przestępstwa.

Co więcej, z dniem 17 września 2022 r., moc utraciły wydane przed tym dniem zarządzenia o zgodzie na korzystanie z aparatu telefonicznego z wyłączeniem zarządzeń o zgodzie na kontakt z obrońcą i innymi wymienionymi w ustawie nowelizującej podmiotami. Oznacza to, że z tym z dniem  tymczasowo aresztowani nie mogą już realizować kontaktów telefonicznych, do których byli uprawnieni, z wyjątkiem kontaktu z obrońcą. Zgody te wygasły z mocy prawa, a na każdy kolejny kontakt z osobą inną niż obrońca (w praktyce najczęściej osoba najbliższa) będą musieli uzyskać oddzielne zgody.

Ponadto, z dniem 1 stycznia 2023 r. utracą moc wydane przed tym dniem zarządzenia o zgodzie na widzenie z wyłączeniem zarządzeń o zgodzie na jednorazowe widzenie. Biorąc pod uwagę dotychczasową praktykę należy uznać, że przepis ten dotyczy zgody na widzenie z obrońcą. Co do zasady, tylko obrońcy otrzymują bowiem zgody na wielokrotne widzenie, a osoby najbliższe na widzenie jednorazowe.

Wprowadzone zmiany należy ocenić negatywnie. Niezasadnie, w sposób niezgodny z zasadą humanitaryzmu zostały ograniczone możliwości kontaktu telefonicznego z obrońcą i osobami najbliższymi. Możliwość rzeczywistego realizowania kontaktów telefonicznych tymczasowo aresztowanego z obrońcą jest niezwykle ważna i pozwala na realne korzystanie z prawa do obrony oraz na pozostawanie w stałym kontakcie dotyczącym sprawy, w której nastąpiło tymczasowe aresztowanie.

Przesłanki udzielenia zgody na kontakt telefoniczny z inną osobą niż obrońca powodują, że możliwość uzyskania zgody na taki kontakt jest iluzoryczna. Nawet, jeżeli organ dysponujący uzna, że skorzystanie z aparatu telefonicznego nie zostanie wykorzystane w celu bezprawnego utrudniania postępowania karnego lub w celu popełnienia przestępstwa, to zgoda taka nie zostanie udzielona w sytuacji braku uzasadnionego wypadku, który jest w szczególności uważany za brak możliwości kontaktu bezpośredniego (albo jeżeli jest on szczególnie utrudniony) lub nagłą sytuację życiową. Oznacza to, że w normalnych warunkach, bez nadzwyczajnej sytuacji, tymczasowo aresztowany jest pozbawiony prawa kontaktu telefonicznego z osobami najbliższymi. Trudno również wyobrazić sobie, jak będzie w praktyce funkcjonowało wydawanie zgody na taki kontakt telefoniczny w nagłej sytuacji życiowej. Najczęściej zgody na kontakt telefoniczny lub widzenie nie są wydawane w ciągu kilku dni, lecz jest to kwestia kilkunastu dni lub nawet kilku tygodni. Takie ograniczenie możliwości kontaktu telefonicznego z osobą inną niż obrońca (najczęściej osobą najbliższą) w praktyce oznacza pozbawienie prawa do tego kontaktu. Nowe przepisy uniemożliwiają podtrzymywanie relacji rodzinnych.

Ograniczenie uprawnienia tymczasowo aresztowanego do kontaktu telefonicznego jeden raz w tygodniu nie znajduje uzasadnienia na żadnej płaszczyźnie. Być może jedynym uzasadnieniem są realia, w których funkcjonują areszty śledcze (niedobory kadr, mała ilość urządzeń telefonicznych, przepełnienie aresztów śledczych i zakładów karnych). Należy przyjąć, że areszty śledcze rzadko będą umożliwiać osadzonym korzystanie z aparatu telefonicznego częściej niż jeden raz w tygodniu, a rozmowa telefoniczna raz w tygodniu będzie w większości jednostek standardem.